Kino brytyjskie
Brytyjski przemysł filmowy jest jednym z najlepiej rozwijających się w Europie. Stała rywalizacja z Hollywood sprawia, że tutejsze produkcje (takie jak seria filmów o Harrym Potterze czy bestsellerowy Notting Hill) ogląda dziś cały świat. Ale jak brytyjskie kino wyglądało wcześniej? Jak się rozwijało? O jakich brytyjskich osiągnięciach już dawno zapomnieliśmy?
Początki
Zaczęło się w Leeds, na północy Anglii. W 1888 roku Francuz Louis Le Prince sfilmował krótką scenę uznawaną za pierwszy zapis filmowy. Dziś Le Prince’a uważa się za pierwszego twórcę filmowego na świecie. Zaledwie rok później fotograf William Friese-Greene opatentował aparat umożliwiający nagranie ruchomego obrazu na celuloidowej taśmie filmowej.
W roku 1899 kolejny brytyjski fotograf i wynalazca, Edward Raymond Turner, opatentował technikę tworzenia filmów w kolorze. W 2012 roku Narodowe Muzeum Mediów w Bradford ogłosiło odnalezienie najstarszego filmu w tej technologii. Jego powstanie datuje się na rok 1902, a autorem był oczywiście sam Turner. Warto tu zauważyć, że za twórcę pierwszego dwukolorowego systemu dla filmów uważa się innego Brytyjczyka, Georgea Alberta Smitha. System ten nosi nazwę Kinemacolor i powstał w 1908 roku.
W latach 1910-1915 brytyjska kinematografia zaczęła pozostawać w tyle za amerykańską. Było to głównie spowodowane niezaprzeczalnie większym rynkiem zbytu po drugiej stronie oceanu oraz wybuchem I wojny światowej w Europie, na którą szła spora część brytyjskiego budżetu. W tym czasie rosła popularność Charliego Chaplina, który choć urodził się w Londynie, karierę robił w Stanach Zjednoczonych. U szczytu popularności Chaplina wokół jego postaci wybuchały kolejne skandale, w tym ten dotyczący sympatyzowania z Komunistyczną Partią Stanów Zjednoczonych. Z tego powodu w latach 40. XX wieku Charlie trafił na tak zwaną czarną listę Hollywood. Ostatecznie w 1953 roku postanowił opuścić Amerykę i wyjechać do Szwajcarii, gdzie zmarł w roku 1977. Do najważniejszych filmów Chaplina zalicza się Światła wielkiego miasta (1931), Dzisiejsze czasy (1936) oraz Dyktatora (1940).
Lata 30. to początek kariery człowieka, którego w przyszłości nazywać będą mistrzem suspensu. Szantaż (1929) Hitchcocka uważany jest przez historyków za pierwszy brytyjski dźwiękowy film pełnometrażowy. Sam Hitchcock to kolejny przykład utalentowanego brytyjskiego artysty, który postanowił opuścić ojczyznę i wyemigrować do Stanów Zjednoczonych. W marcu 1939 roku reżyser przeniósł się do Hollywood. To tu powstały nagrodzona Oscarem Rebeka (1940), Osławiona (1946), M jak morderstwo (1954), Okno na podwórze (1954) i Psychoza (1960). Hitchcock zmarł w 1980 roku w Los Angeles. Miał wtedy 80 lat.
W okresie międzywojennym powstały też pierwsze brytyjskie filmy dokumentalne takie jak Poławiacze śledzi (1929) Johna Griersona oraz Night Mail (1936) Harry’ego Watta i Basila Wrighta.
Lata 30. to także czas powstania dwóch ważnych instytucji: Brytyjskiego Instytutu Filmowego oraz Krajowych Archiwów Filmowych. Do dnia dzisiejszego zajmują się one kolekcjonowaniem filmów nie tylko brytyjskich, ale też zagranicznych. Instytucje te zajmują się także odnawianiem uszkodzonych druków i nanoszeniem azotanów zabezpieczających taśmę filmową.
II wojna światowa i okres powojenny
Wybuch II wojny światowej zahamował rozwój kinematografii. Tworzono znacznie mniej filmów, a jeśli już, to były to głównie filmy dokumentalne. W 1940 roku Humphrey Jennings wydał London Can Take It! (1940) – pierwszy z serii dokumentów o bombardowaniu Londynu.
Po wojnie przyszedł czas na nowe nazwiska w świecie kina. Dzięki młodym reżyserom takim jak David Lean powstały ważne brytyjskie produkcje, do których zaliczyć możemy jego Spotkanie (1945) oraz adaptacje powieści Dickensa – Wielkie nadzieje (1946) i Olivera Twista (1948).
W latach 50. XX wieku brytyjska kinematografia skupiała się wokół komedii, dramatów osadzonych w czasie II wojny światowej i horrorów. Trwającą cztery lata erę realizmu społecznego charakteryzowali „młodzi i gniewni” główni bohaterowie. Do najpopularniejszych obrazów tamtego okresu zaliczamy Horror Draculi (1958) z Christopherem Lee w roli słynnego hrabiego oraz Smak miodu (1961) Tony’ego Richardsona i Ofiarę (1961) Basila Deardena.
Boom w latach 60.
W tym czasie amerykańscy producenci na nowo zainteresowali się brytyjskim kinem. Ogromny sukces odnosiły wtedy filmy łączące seks z egzotycznymi miejscami i nonszalancką przemocą. Tak narodziła się bestsellerowa seria przygód Jamesa Bonda z Seanem Connerym w roli głównej.
To dziesięciolecie obfitowało w imigrację amerykańskich reżyserów do Wielkiej Brytanii. Jednymi z nich byli Joseph Losey i Stanley Kubrick. Warto zauważyć, że aż cztery Oscary dla najlepszego filmu trafiły wtedy w ręce Brytyjczyków. Wśród zwycięskich produkcji znalazły się między innymi Oliver! (1968) Carola Reeda oraz Lawrence z Arabii (1962) Davida Leana z Peterem O’Toolem w roli głównej.
Osłabienie cenzury
Po zakończeniu II wojny światowej brytyjski rząd zaostrzył kontrolę nad zawartością produkowanych filmów. Na szczęścia wraz z początkiem lat 70. nadeszło osłabienie cenzury pozwalające na publikację nowych, kontrowersyjnych historii. Idealnymi przykładami są tutaj takie kultowe klasyki kina jak Diabły (1970) Kena Russella, Nędzne psy (1971) Sama Peckinpaha oraz Mechaniczna pomarańcza (1971) Stanleya Kubricka.
W tym samym czasie popularne produkcje zaczęły masowo docierać do publiczności. Tak właśnie było z Monty Pythonem, którego Monty Python i Święty Graal (1975) oraz Żywot Briana (1979) odniosły ogromny sukces komercyjny.
Upadek w latach 80. i odrodzenie
Lata 80. XX wieku to okres recesji brytyjskiego przemysłu filmowego. W roku 1980 wyprodukowano zaledwie trzydzieści jeden filmów, co oznaczało spadek o 50% w porównaniu z rokiem ubiegłym i najniższy roczny wynik filmów wydanych po 1914 roku.
Spadek formy wśród filmowców sprawił, że w kinematografię zaangażowały się znane stacje telewizyjne, co zaowocowało entuzjazmem wśród nowego pokolenia aktorów i twórców filmowych. Dobra energia znalazła odbicie w świetnych filmach, takich jak Rydwany ognia (1981) Hugh Hudsona (aż cztery Oscary, w tym dla najlepszego filmu!). W tej dekadzie pojawili się też tacy reżyserzy jak Ridley Scott oraz aktorzy: Gary Oldman, Colin Firth, Tim Roth i Rupert Everett, o których wkrótce usłyszał cały świat.
Komercyjne podejście i czasy współczesne
Pomimo początkowych trudności kinematografii związanych z finansowaniem i uzyskaniem niezależności od stacji telewizyjnych, kilka brytyjskich produkcji odniosło międzynarodowy sukces komercyjny. Wśród nich znalazły się Cztery wesela i pogrzeb (1994) Richarda Curtisa – najbardziej kasowy film w historii brytyjskiej kinematografii. Tak nastała era komedii romantycznych.
Pod koniec lat 90. na ekrany kin weszły Przypadkowa dziewczyna (1998), Notting Hill (1999) oraz seria filmów z Bridget Jones. Wspólny mianownik i przepis na sukces był prosty - zabawna love story.
Wraz z początkiem XXI wieku do Wielkiej Brytanii zaczęły napływać pieniądze inwestorów zainteresowanych wyprodukowaniem takich filmów jak saga o Harrym Potterze, Ludzkie dzieci (2006) czy Oscarowy Jak zostać królem (2011).
|
